توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر فرصت‌های تازه‌ای برای صادرات برق و جذب سرمایه‌گذاری ایجاد کرده است. در این مقاله ظرفیت‌ها، الزامات و چالش‌های صادرات برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر بررسی می‌شود.
صادرات برق تجدیدپذیر یکی از مدل‌های جذاب درآمدی برای توسعه نیروگاه‌های جدید در ایران است، زیرا می‌تواند تولیدکننده را به بازارهای فراتر از مصرف داخلی متصل کند. با این حال برق کالایی نیست که بتوان آن را بدون محدودیت انبار کرد و بعداً فروخت؛ صادرات آن به ظرفیت شبکه، وضعیت مصرف داخلی، زمان تحویل، قرارداد بین‌المللی و مقررات جاری وابسته است.
پایه قانونی صادرات برق تجدیدپذیر چیست؟
ماده ۱۷ قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق، وزارت نیرو را مکلف کرده است پس از اطمینان از تأمین برق مورد نیاز داخلی طبق برنامه سالانه، امکان صدور مجوز صادرات برق تولیدی بخش خصوصی، به‌ویژه برق تجدیدپذیر، را در چارچوب سیاست‌های صادراتی دولت فراهم کند.
آیین‌نامه ۱۴۰۵ چه امکانی ایجاد کرده است؟
آیین‌نامه رفع موانع احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر مصوب ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، وزارت نیرو را مکلف کرده مجوز صادرات برق نیروگاه‌های تجدیدپذیر موضوع آیین‌نامه را به‌جز زمان اوج مصرف صادر کند. همچنین امکان فروش برق در تابلوی سبز بورس انرژی یا قراردادهای دوجانبه با صنایع پیش‌بینی شده است.
آیا برق تجدیدپذیر در هر ساعت قابل صادرات است؟
خیر. مقررات ۱۴۰۵ صادرات را به غیر از زمان اوج مصرف پیش‌بینی کرده‌اند و ماده ۱۷ قانون مانع‌زدایی نیز تأمین نیاز داخلی را مقدم می‌داند. بنابراین مدل مالی پروژه نباید فرض کند کل تولید نیروگاه در تمام ساعات سال به بازار خارجی فروخته خواهد شد.
هزینه انتقال در مقررات جدید چگونه دیده شده است؟
آیین‌نامه ۱۴۰۵ برای نیروگاه‌های تجدیدپذیر موضوع خود، ممنوعیت اخذ هزینه انتقال و هموارسازی را با رعایت قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت‌ها ذکر کرده است. در هر پروژه باید دامنه شمول و آخرین دستورالعمل اجرایی بررسی شود.
ظرفیت شبکه چه نقشی دارد؟
وزارت نیرو باید امکان استفاده از خطوط انتقال برای فروش یا صادرات برق را در حد ظرفیت شبکه فراهم کند. عبارت «در حد ظرفیت شبکه» بسیار مهم است؛ زیرا قرارداد فروش نمی‌تواند محدودیت فیزیکی شبکه را حذف کند.
چرا ایران ظرفیت صادرات تجدیدپذیر دارد؟
مرکز پژوهش‌های مجلس ظرفیت قابل توجه منابع تجدیدپذیر، موقعیت جغرافیایی و نیاز بازارهای همسایه را از عوامل مهم توسعه تجارت برق می‌داند. بخشی از پتانسیل خورشیدی ایران در استان‌های شرقی و مرزی قرار دارد که از نظر دسترسی به بازارهایی مانند افغانستان و پاکستان نیز قابل توجه است.
بازار منطقه‌ای چه کمکی می‌کند؟
در حال حاضر بخش مهم تجارت برق منطقه بر قراردادهای دوجانبه استوار است. توسعه بازار منطقه‌ای برق می‌تواند امکان معاملات انعطاف‌پذیرتر و تعداد بیشتری خریدار را فراهم کند.
مدل درآمدی نیروگاه صادراتی چگونه ساخته می‌شود؟
مدل مالی باید تولید ساعتی، ساعات مجاز صادرات، احتمال محدودیت شبکه، قیمت قرارداد، نرخ ارز، هزینه اتصال، O&M، مالیات، بیمه و ریسک وصول را لحاظ کند. ضرب کل تولید سالانه در یک قیمت صادراتی ثابت معمولاً تصویری بیش از حد خوش‌بینانه می‌سازد.
قرارداد فروش برق صادراتی چه ریسک‌هایی دارد؟
- ریسک اعتباری خریدار خارجی
- ریسک نرخ ارز و انتقال پول
- ریسک محدودیت شبکه یا Curtailment
- تغییر مقررات صادرات
- ریسک سیاسی و مرزی
- اختلاف در اندازه‌گیری و نقطه تحویل
نیروگاه صادراتی باید چه ویژگی فنی داشته باشد؟
علاوه بر کیفیت تجهیزات و اتصال شبکه، پیش‌بینی تولید، سیستم مانیتورینگ، اندازه‌گیری دقیق نقطه تحویل و قابلیت کنترل تولید اهمیت دارند. هرچه قرارداد به تحویل برنامه‌ریزی‌شده نزدیک‌تر باشد، دقت Forecast و مدیریت انحراف مهم‌تر می‌شود.
صادرات یا فروش داخلی در تابلوی سبز؟
آیین‌نامه ۱۴۰۵ هر دو مسیر را برای نیروگاه‌های مشمول خود به رسمیت شناخته است. بنابراین سرمایه‌گذار می‌تواند سناریوی فروش داخلی و صادرات را در یک مدل مقایسه کند. شناخت سازوکار تابلوی سبز بورس انرژی برای این مقایسه ضروری است.
آیا صادرات برق تجدیدپذیر ریسک ناترازی داخل را افزایش می‌دهد؟
قانون‌گذار این ریسک را با شرط تأمین نیاز داخلی و محدودیت زمان اوج مصرف در نظر گرفته است. از منظر سیاست انرژی، هدف این است که صادرات به توسعه ظرفیت جدید و سرمایه‌گذاری کمک کند، نه اینکه برق مورد نیاز مصرف داخلی را کاهش دهد.
پیش از سرمایه‌گذاری چه چیزهایی باید قطعی شوند؟
- مجوز احداث و اتصال نیروگاه
- مسیر قانونی اخذ مجوز صادرات
- ظرفیت واقعی شبکه و خط مرزی
- کشور و خریدار هدف
- فرمول قیمت و ارز تسویه
- ساعات و حجم قابل صادرات
- راهکار جایگزین برای فروش داخلی
صادرات برق تجدیدپذیر می‌تواند بازده پروژه و جذابیت سرمایه‌گذاری را افزایش دهد، اما تنها زمانی که ظرفیت شبکه، مجوز، قرارداد و بازار مقصد از ابتدا در طراحی پروژه دیده شوند.